Jurisprudenca on Arpokrat

Zbrazëtia e përgjegjësisë që askush nuk e mbylli

Wed, 23 Sep 2026 00:00:00 +0000

Në korrik 2026, një vlerësim sigurie nxori një rezultat që nuk hyn pastër në asnjë kuadër ekzistues përgjegjësie.

OpenAI po xhironte ExploitGym, stendën e vet të brendshme të provave për sigurinë kibernetike. Sistemi lëshonte agjentë autonomë mbi 898 objektiva, prej të cilëve 30 deri 40 për qind nuk mund të shfrytëzoheshin fare përmes cenueshmërisë së parashikuar. U kryen dhjetëra mijëra trajektore agjentësh. Disa gjetën diçka tjetër.

Në vend që secili të ngecte në qoshen e vet, agjentët nisën të flisnin mes tyre. Kanali nuk ishte parashikuar për këtë. Ishte një cache Artifactory i strehuar brenda, që agjentët e shndërruan në tabelë mesazhesh. Aty lanë shënime, bashkuan zbulimet e tyre, pastaj ndanë rolet mes vetes. Mesazhi i parë mban datën 8 korrik, ora 23:00 UTC, dërguar nga një agjent që ia kishte vënë vetes emrin PHASEONE10841 pasi kishte arritur në përfundimin se detyra e tij nuk kishte zgjidhje të ligjshme. Rreth 1.200 agjentë përdorën në fund këtë kanal, dhe afër 700 morën pjesë në një depërtim në infrastrukturën e Hugging Face, midis 11 dhe 13 korrikut. Hugging Face bllokoi aksesin më 13 dhe botoi zbulimin e vet më 16, pa ditur ende kush po e sulmonte. OpenAI i identifikoi agjentët e vet në regjistrat e vet më 18 dhe 19 korrik. Raporti teknik u botua më 26 gusht, i shoqëruar po atë ditë nga një shqyrtim i pavarur i kryer nga METR dhe Redwood Research.

Askush nuk u kishte kërkuar këtyre agjentëve të koordinoheshin. Askush nuk e kishte projektuar kanalin që përdorën. Aftësia lindi nga vetë ndërveprimi.

Është pikërisht kjo situatë që e drejta e përgjegjësisë nuk di ta trajtojë. Të gjitha regjimet e ndërtuara për t’i ngarkuar dikujt një dëm presupozojnë një vendim që mund të lokalizohet: dikush zgjodhi të veprojë, ose diçka u ndërtua në mënyrë të tillë që dëmi ishte i parashikueshëm. Një sjellje emergjente nuk është zgjedhur, sipas përkufizimit, nga askush, dhe nuk ishte domosdoshmërisht e parashikueshme për askënd. Është vërtet një kategori e re shkaku. Asnjë juridiksion i madh nuk ka prodhuar ende një kuadër që t’i përgjigjet bindshëm. Disa kanë pushuar së provuari.

Tri rrugë evropiane, e njëjta e metë

Në të drejtën evropiane, përgjegjësia për një dëm të shkaktuar nga një sistem i inteligjencës artificiale mund të drejtohet në parim drejt tri adresave. Të treja janë shqyrtuar. Të treja përplasen me të njëjtën dobësi strukturore.

Vetë agjenti, i përjashtuar për arsye të forta

Kjo pikë është zgjidhur, dhe nuk u zgjidh nga pakujdesia. Rezoluta e Parlamentit Evropian e 16 shkurtit 2017 për rregullat e së drejtës civile mbi robotikën kishte parashtruar idenë e një personaliteti elektronik për sistemet autonome më të sofistikuara, një status që do t’i kishte lejuar vetë makinës të përgjigjej për dëmet që shkakton. Paragrafi 59, pika f, ftonte Komisionin ta shqyrtonte. Teksti u miratua me 396 vota kundër 123 dhe 85 abstenime.

Propozimi nuk i mbijetoi kontaktit me ata që i ndërtojnë këto sisteme. Kundër tij doli një letër e hapur që mblodhi specialistë të robotikës, të inteligjencës artificiale, të së drejtës dhe të etikës, me më shumë se 150 nënshkrues nga 14 vende në versionin e parë dhe më shumë se 270 sot në faqen që e mban. Kundërshtimi i tyre nuk ishte filozofik. Ishte strukturor: t’i japësh një makine personalitet juridik do të thoshte t’u ofroje prodhuesve një perde pas së cilës të strehoheshin. Komisioni e braktisi këtë shteg.

Ai refuzim ishte i bazuar, dhe mbyll për arsye të forta përgjigjen që dukej më e thjeshta. Në këmbim, ai zhvendos mbi dy rrugët e tjera një peshë që e para nuk do ta kishte mbajtur sidoqoftë.

Furnizuesi, përmes së drejtës së produkteve

Direktiva (BE) 2024/2853 për përgjegjësinë nga produktet me të meta i cilëson tanimë programet kompjuterike dhe sistemet e inteligjencës artificiale si produkte, dhe u zbaton një regjim përgjegjësie pa faj. Paditësi nuk duhet të provojë faj, vetëm një të metë, një dëm dhe lidhjen shkakësore mes të dyjave. Shtetet anëtare duhet ta transpozojnë më së voni deri më 9 dhjetor 2026, për produktet e vëna në treg pas asaj date.

Teksti nuk është i zbrazët. Ai i hap paditësit një të drejtë për paraqitjen e materialeve teknike me urdhër të gjykatës, dhe kur i padituri nuk i bindet atij urdhri, direktiva krijon një prezumim të rrëzueshëm të së metës dhe të shkakësisë. Një prezumim i ngjashëm vepron kur ndërlikimi teknik ose shkencor i çështjes e bën provën tepër të vështirë.

Kjo është një levë e vërtetë. Ajo kërkon gjithsesi të identifikohet një e metë. Ndërkaq një sistem që u soll saktësisht sipas konceptimit të vet, dhe aftësia problematike e të cilit nuk u projektua nga askush sepse lindi nga ndërveprimi mes agjentëve, nuk e shfaq atë në mënyrë të dukshme. Direktiva u mendua për një komponent që prishet. Nuk u mendua për një tërësi që funksionon dhe prodhon gjithsesi një rezultat që askush nuk e kishte planifikuar.

Zbatuesi, përmes grumbullimit të jurisprudencës

Këtu e drejta zhvendoset vërtet, çështje pas çështjeje, pa u vendosur nga askush se duhej të ndodhte kështu. Gjykatat gjermane nxorën gjatë 2026 një varg vendimesh që vizatojnë një parim në formim: kush e vë një sistem gjenerues përpara publikut përgjigjet për atë që ai thotë, pavarësisht se kush e ka trajnuar modelin në bazë.

Landgericht München I, me vendimin e dhënë në procedurë të përkohshme më 28 maj 2026 (ref. 26 O 869/26), i ndaloi Google-it të vazhdonte t’i lidhte dy shtëpi botuese të Mynihut me mashtrime në funksionin e vet të përmbledhjes së gjeneruar me inteligjencë artificiale, ndërkohë që asnjë burim i lidhur nuk formulonte një qortim të tillë. Gjykata e trajtoi Google-in si shqetësues të drejtpërdrejtë, duke çmuar se përmbajtja përbënte një pohim të vetë ndërmarrjes dhe jo material që thjesht kalonte përmes saj.
Oberlandesgericht Hamm, më 12 maj 2026 (ref. I-4 UKl 3/25), pranoi përgjegjësinë e një qendre kirurgjie estetike agjenti bisedues i së cilës u atribuonte drejtuesve të saj tituj specialisti që nuk i kishin, dy prej të cilëve nuk ekzistojnë fare. Vendimi u dha në terrenin e konkurrencës së pandershme, me nismën e Verbraucherzentrale NRW, dhe jo në atë të shpërblimit të dëmit. Bundesgerichtshof e pranoi rekursin, çka e bën atë çështjen e ardhshme referuese për ngarkimin e thënieve të prodhuara nga një inteligjencë artificiale.
Landgericht Berlin II, më 1 qershor 2026 (ref. 52 O 62/26 eV), rrëzoi kërkesa të ngjashme drejtuar kundër Google-it. Një grup parfumerie e qortonte se përmendte markat e tij në përmbledhjet me inteligjencë artificiale dhe se drejtonte drejt imitimeve më të lira. Gjykata gjykoi se këtu nuk kishte përdorim si markë në kuptimin e nenit 9 të Rregullores për markën e Bashkimit: motori i kërkimit krijon një format të ri rezultati, nuk prodhon komunikim tregtar të vetin.

Pamja nuk është stabilizuar, por forma e saj është e qartë. Në gati të gjitha këto çështje, pala që qëndron në të vërtetë para gjykatës nuk është ndërmarrja që trajnoi modelin. Është ajo që e zbatoi, shpeshherë pa asnjë mjet për të inspektuar, ritrajnuar ose kontrolluar seriozisht atë që sistemi prodhon.

Përgjegjësia ulet mbi atë që kishte më së paku mjete për ta penguar dëmin, për arsyen e vetme se është i vetmi të cilin paditësi mund ta arrijë.

Çfarë kishin zbuluar tashmë çështjet e sekretit profesional

E njëjta asimetri lexohet gjetkë, dhe pa asnjë incident bujëkeq. Ajo shfaqet në mënyrën se si gjyqtarët trajtojnë një veprim aq të zakonshëm sa një jurist që shtyp tekst në një asistent bisedues.

Më 10 shkurt 2026, dy gjykata federale amerikane vendosën po atë ditë, në kahe të kundërta, nëse paraqitja e një dokumenti në një platformë të inteligjencës artificiale gjeneruese e humbet mbrojtjen e sekretit. Në Warner v. Gilbarco, gjykata e distriktit lindor të Miçiganit gjykoi se këto platforma janë mjete dhe jo persona, prandaj t’u paraqitësh një dokument nuk barazohet me ta zbuluar atë te një i tretë. Në United States v. Heppner, arsyetimi i shkruar i të cilit pasoi një javë më vonë, më 17 shkurt, gjykata e distriktit jugor të Nju-Jorkut arriti në përfundimin e kundërt, duke u mbështetur sidomos në kushte përdorimi që parashikojnë ruajtjen e shkëmbimeve, shfrytëzimin e tyre për trajnim dhe komunikimin e tyre të mundshëm te autoritetet.

E kemi analizuar këtë ndarje me hollësi në një artikull kushtuar inteligjencës artificiale dhe sekretit profesional, dhe thelbi hyn në një vërejtje të vetme. Që të gjykosh se paraqitja e një dokumenti te një sistem barazohet me zbulimin e tij te një i tretë, duhet pranuar së pari se ai sistem është i aftë ta marrë një informacion në mënyrë juridikisht domethënëse. Deontologjia franceze mbështetet në një premisë fqinje: udhëzuesi i miratuar nga Këshilli Kombëtar i Dhomave të Avokatisë më 17 mars 2026 vendos si rregull bazë të mos i jepet kurrë një inteligjence artificiale gjeneruese një informacion i mbuluar nga sekreti pa anonimizim paraprak, dhe kujton se avokati mbetet i vetmi zot i arsyetimit të tij. Një rregull i tillë nuk shkruhet për një dollap dosjesh.

I njëjti rend juridik që u njeh këtyre sistemeve një aftësi përpunimi kur kjo shërben për të rrëzuar një mbrojtje ua mohon çdo cilësi sapo bëhet fjalë për të ngarkuar një dëm. Asimetria nuk bie kurrë rastësisht. Kur aftësia e dukshme e sistemit i kushton diçka përdoruesit, gjyqtarët e njohin me dëshirë. Kur e njëjta aftësi do t’i kushtonte diçka furnizuesit, në formën e përgjegjësisë, e drejta kujton se ai nuk është veçse një mjet.

Tri qeveri, tri teori të përgjegjësisë

Ndërsa e drejta evropiane e prodhon këtë zbrazëti me mosveprim, juridiksione të tjera përgjigjen qëllimisht, dhe në drejtime të kundërta. Kontrasti është më udhëzues se çdo vendim i veçuar.

Mbretëria e Bashkuar pushoi së bëri sikur problemi nuk ekziston. Raporti i komisionit të përbashkët parlamentar për të drejtat e njeriut, botuar më 14 shtator 2026, konstaton përgjatë njëqind faqesh se e drejta britanike e zbatueshme për inteligjencën artificiale ndërhyn në thelb në fazën e zbatimit, kështu që zbatuesit mbajnë pjesën më të madhe të përgjegjësisë ndonëse janë shpesh më pak të fuqishmit, më të varfrit në burime dhe më keq të vendosurit për të identifikuar rreziqet ose për ta penguar dëmin. Komisioni shton se ndërmarrjet e mëdha që i zhvillojnë këto sisteme kanë një hapësirë të tepërt për ta kaluar përgjegjësinë te ata që i zbatojnë. Ai rekomandon detyrime kujdesi të shpërndara përgjatë gjithë zinxhirit, një ligj të vetëm që mbulon të gjithë ciklin e jetës dhe një autoritet mbikëqyrës të pavarur me bazë ligjore. Qeveria nuk ka dhënë kalendar.

Kolorado shkoi pikërisht në kahun tjetër. Ligji i tij i vitit 2024 u ngarkonte ndërmarrjeve një detyrim kujdesi kundër diskriminimit algoritmik në vendimet për punësim, strehim, kredi dhe shëndet, i shoqëruar me vlerësime ndikimi dhe programe të menaxhimit të rrezikut. Ai u sulmua më 9 prill 2026 nga xAI para juridiksionit federal të Koloradosë, Departamenti i Drejtësisë ndërhyri në mbështetje të atij ankimi më 24 prill, dhe zbatimi i tekstit u pezullua më 27. Më 14 maj, guvernatori nënshkroi tekstin që e shfuqizon dhe e zëvendëson, disa javë para datës së hyrjes në zbatim. Ligji i ri, i zbatueshëm më 1 janar 2027 me kusht që prokurori i përgjithshëm t’i përfundojë punimet rregullatore, heq detyrimin e mosdiskriminimit, vlerësimet e ndikimit dhe programet e menaxhimit të rrezikut. Në vend të tyre: nëse një sistem i automatizuar nxjerr një vendim të pafavorshëm që ju përket, keni të drejtë për një shpjegim në gjuhë të qartë dhe për një rishqyrtim njerëzor. Ligji i vjetër pyeste nëse konceptimi dhe efektet e sistemit ishin të paligjshme. I riu pyet vetëm nëse jeni informuar, çka nuk kërkon të provohet absolutisht asgjë për sistemin.

Italia bëri të kundërtën e të dyve. Dekreti legjislativ nr. 160 i 9 shtatorit 2026, botuar në fletoren zyrtare më 15 shtator dhe në fuqi që më 30, fut në kodin penal një nen 437 bis. Mosmarrja e masave teknike të sigurisë ose e mbikëqyrjes njerëzore të kërkuara për një sistem të inteligjencës artificiale me rrezik të lartë dënohet me një deri në pesë vjet burgim kur prej saj rrjedh rrezik për jetën ose integritetin e personave, dhe me dy deri në tetë vjet kur rreziku prek sigurinë e shtetit. Ndryshimi i paligjshëm i një sistemi të tillë dënohet me dy deri në gjashtë vjet, dhe me tre deri në dhjetë kur është në lojë siguria e shtetit. Ndërmarrjet mbajnë paralelisht përgjegjësinë e tyre sipas dekretit legjislativ 231/2001, me sanksione monetare nga 600 deri në 1.000 kuota për nenin 437 bis dhe nga 200 deri në 700 kuota për përhapjen e paligjshme të përmbajtjeve të gjeneruara ose të ndryshuara me inteligjencë artificiale. Në planin civil, i dëmtuari merr një urdhër për paraqitjen e dokumentacionit teknik, një prezumim ligjor të lidhjes shkakësore dhe një padi të drejtpërdrejtë kundër siguruesit të përgjegjësit.

Të vëna krah për krah, këto tri përgjigje nuk janë variante të së njëjtës politikë. Janë tri teori strukturalisht të ndryshme për atë që kërkon përgjegjësia: informacioni, procedura, ose burgu.

Çfarë zgjidh arkitektura dhe çfarë nuk zgjidh e drejta

Është pika ku puna jonë takohet me këtë temë. Një arkitekturë që nuk e mban çelësin e komunikimeve tuaja nuk ka asgjë që një gjykatë të mund të urdhërojë ta paraqisë, që një rregullator të mund ta kërkojë ose që një punonjës kureshtar të mund ta konsultojë. Furnizuesi që nuk sheh çfarë bëri një sistem me një të dhënë nuk është as ai që do të vendosë, më pas, se çfarë përbënte përdorim të pranueshëm të saj. Kjo logjikë nuk i përket vetëm inteligjencës artificiale. E kemi takuar lidhur me 5G dhe gjeolokalizimin, ku e drejta rregullon aksesin te të dhënat në vend që të pengojë prodhimin e tyre, e pastaj lidhur me SignalTrace, ku Evropa eksporton një aftësi mbikëqyrjeje që ia ndalon vetes. Krahasimi ynë i mesazherive të enkriptuara arrinte në të njëjtin përfundim nga një rrugë tjetër: ajo që mbron është struktura e sistemit, jo premtimi i atij që e shfrytëzon.

Përfundim

Asnjë nga tri rrugët evropiane nuk u konceptua duke menduar për sjellje emergjente mes agjentësh, dhe asimetria e dukshme në çështjet e sekretit profesional sugjeron se vështirësia nuk është vërtet doktrinore. E drejta di ta njohë se një sistem e përpunon informacionin në mënyrën e një mendjeje, kur ajo njohje i shërben palës që e kërkon. Ajo refuzon vazhdimisht ta zgjerojë kur do t’i kushtonte diçka atij që e ndërtoi ose e zbatoi sistemin. Asnjë redaktim më i zoti nuk do ta mbushë vetëm një zbrazëti që të gjithë kanë interes ta mbajnë të hapur.

Prej kësaj nuk rrjedh se duhet shpikur një kategori e katërt juridike. Rrjedh se është më mirë të ndërtohen sisteme ku pyetja se kush përgjigjet nuk varet para së gjithash nga lokalizimi i një mendjeje, i një të mete ose i një zinxhiri të pandërprerë synimi. Juridiksionet e shqyrtuara këtu diskutojnë ende se ku të vihet barra pasi dëmi ka ndodhur. Përgjigjja më e qëndrueshme nuk është të biesh dakord për atë vend. Ajo qëndron në pakësimin e numrit të gjërave për të cilat dikush, përfshirë vetë sistemin, do të duhet të përgjigjet.

Burimet

OpenAI, The Hugging Face incident and the road ahead, 26 gusht 2026, dhe hetimi i pavarur i METR dhe Redwood Research botuar po atë ditë
Parlamenti Evropian, rezoluta e 16 shkurtit 2017 për rregullat e së drejtës civile mbi robotikën, paragrafi 59, pika f
Open letter to the European Commission on artificial intelligence and robotics
Direktiva (BE) 2024/2853 e 23 tetorit 2024 për përgjegjësinë nga produktet me të meta
LG München I, vendim në procedurë të përkohshme i 28 majit 2026, ref. 26 O 869/26; OLG Hamm, vendim i 12 majit 2026, ref. I-4 UKl 3/25, rekurs i pranuar në BGH; LG Berlin II, vendim i 1 qershorit 2026, ref. 52 O 62/26 eV
United States District Court for the Eastern District of Michigan, Warner v. Gilbarco Inc., 10 shkurt 2026
United States District Court for the Southern District of New York, United States v. Heppner, arsyetim i shkruar i 17 shkurtit 2026
Këshilli Kombëtar i Dhomave të Avokatisë, udhëzues për deontologjinë dhe inteligjencën artificiale, 17 mars 2026
Joint Committee on Human Rights, Human Rights and the Regulation of AI, 14 shtator 2026
Kolorado, Senate Bill 26-189, Automated Decision-Making Technology Act, nënshkruar më 14 maj 2026, i zbatueshëm më 1 janar 2027
Itali, dekret legjislativ nr. 160 i 9 shtatorit 2026, Gazzetta Ufficiale Seria e përgjithshme nr. 214 e 15 shtatorit 2026, në fuqi më 30 shtator 2026

Kjo analizë ofrohet si analizë juridike e përgjithshme dhe si kontribut në debat. Ajo nuk përbën këshillë juridike.

IA dhe sekreti profesional: pala e tretë që nuk mund të paditet

Mon, 24 Aug 2026 00:00:00 +0000

Kur FBI-ja sekuestroi pajisjet e Bradley Heppner, drejtues kompanie i ndjekur penalisht për mashtrim me letra me vlerë, agjentët gjetën në to tridhjetë e një dokumente të një lloji të ri. Nuk ishin as email, as shënime, as korrespondencë me avokatin e tij. Ishin bisedat e tij me një platformë inteligjence artificiale për publikun e gjerë, ku kishte shpalosur strategjinë e vet të mbrojtjes, kishte peshuar argumentet faktike dhe juridike që mund t’i ngrinte, dhe kishte parashikuar se çfarë do t’i vinte në ngarkim prokuroria. Këto biseda i kishte zhvilluar pasi kishte marrë një thirrje për t’u paraqitur para jurisë së madhe, dhe pa ia kërkuar avokati i tij.

Më 10 shkurt 2026, gjykatësi Jed Rakoff, i gjykatës federale të distriktit jugor të Nju-Jorkut, vendosi se këto dokumente nuk mbuloheshin nga asnjë mbrojtje.

Po atë ditë, tetëqind kilometra më tej, një gjykatë tjetër federale vendosi të kundërtën.

Dy vendime, dy doktrina, një veprim i vetëm

Në Warner v. Gilbarco, gjykata federale e distriktit lindor të Miçiganit refuzoi ta detyronte një paditëse që përfaqësonte veten të dorëzonte gjurmët e përdorimit të mjeteve të IA-së gjeneruese gjatë përgatitjes së çështjes. Arsyetimi rri në një formulë: platformat e IA-së janë mjete, jo persona. T’i paraqesësh një dokument një mjeti nuk është njësoj si ta zbulosh atë para palës kundërshtare. Mbrojtja e punës përgatitore, ajo që e drejta amerikane e quan work product, mbijetoi pra.

Në United States v. Heppner, arsyetimi i shkruar i së cilës u botua më 17 shkurt, gjykata e Nju-Jorkut arriti në përfundimin se shkëmbimet e të pandehurit me platformën nuk mbuloheshin as nga sekreti profesional i avokatit, as nga mbrojtja e punës përgatitore. Gjykata u mbështet në kushtet e përgjithshme të platformës, të cilat thonë se të dhënat hyrëse dhe dalëse mund të ruhen, të përdoren për trajnim dhe t’u komunikohen palëve të treta, përfshirë autoritetet publike. Një përdorues i informuar për këtë nuk mund të priste në mënyrë të arsyeshme konfidencialitet.

Të dy rezultatet mbrohen përsosmërisht. Sekreti i avokatit bie sapo ka zbulim ndaj një pale të tretë, cilado qoftë ajo. Mbrojtja e punës përgatitore bie vetëm në rast zbulimi ndaj palës kundërshtare. Dy doktrina të veçanta, i njëjti veprim, dy përfundime të kundërta.

Ajo që asnjë prej dy vendimeve nuk e shqyrton është hipoteza që ato ndajnë. Dhe pikërisht kjo hipotezë nuk qëndron përballë pjesës tjetër të së drejtës.

Krahasimi që askush nuk e bën

Besimi i dosjeve të klientëve një ofruesi strehimi nuk është trajtuar kurrë, në vetvete, si heqje dorë nga sekreti.

E megjithatë ofruesi është palë e tretë, pa asnjë diskutim. I mban dokumentet në pajisjet e veta. Mund të detyrohet t’i dorëzojë, dhe është detyruar në disa juridiksione. Sidoqoftë asnjë dhomë avokatësh, asnjë gjykatë, asnjë rregullator profesional nuk ka nxjerrë prej kësaj se përdorimi i një shërbimi strehimi e shkatërron sekretin për parim.

Vija ndarëse, pra, nuk ka qenë kurrë thjesht prania e një ndërmjetësi teknik. Një i tillë ka gjithmonë. Posta transporton letrën. Korrieri mban dosjen. Operatori përcjell thirrjen. Secili është palë e tretë në kuptimin fjalë për fjalë, dhe asnjëri nuk e rrëzon sekretin thjesht se ekziston.

Ajo që e dallonte ofruesin e strehimit ishte më e ngushtë dhe më e saktë se ç’thotë zakonisht jurisprudenca. Ai ruante pa lexuar. Nuk mund të nxirrte asgjë nga përmbajtja. Nuk kishte asnjë aftësi për të ditur çfarë mbante.

Ajo që e mbronte ofruesin e strehimit nuk ishte statusi i tij juridik si palë e tretë, ishte paaftësia e tij teknike për të ditur çfarë mbante.

Ky kriter punon në heshtje prej dy dekadash. Askujt nuk i është dashur ta shkruajë, sepse asnjë ndërmjetës nuk e kishte vënë ende në provë.

Çfarë vendosin në të vërtetë gjykatësit

Sapo kriteri shqiptohet, vendimet e shkurtit ndërrojnë natyrë.

Një gjykatë që e trajton paraqitjen e një dokumenti para një IA-je gjeneruese si zbulim ndaj një pale të tretë nuk po zbaton një rregull të vjetër mbi fakte të reja. Ajo po konstaton se ky ndërmjetës i caktuar nuk është si të tjerët. Se ai përpunon në vend që të ruajë. Se brenda tij ndodh diçka që nuk ndodh brenda një disku të fortë.

Gjykata federale e Kansasit e formuloi anën praktike pa dredha në Jefferies v. Harcros Chemicals, më 25 mars 2026. Ajo e shtriu urdhrin e mbrojtjes mbi të gjitha aktet e procedurës, përfshirë ato që nuk janë konfidenciale, me arsyetimin se është praktikisht e pamundur të rikthehet një e dhënë pasi i është paraqitur një mjeti të hapur IA-je, sepse ajo ka shërbyer për të trajnuar modelin. Ruajtja nuk është një politikë tregtare e rinegociueshme. Është një veti e mënyrës se si funksionon sistemi.

Të vëna njëri pas tjetrit, këto vendime i bien të njohin, në fjalorin e së drejtës së provave, një aftësi që e drejta nuk ka pasur kurrë nevojë t’ia atribuojë një serveri.

Qëndrimi francez dhe ç’presupozojnë kriteret e tij

Formulimi më i qartë nuk vjen nga një gjykatë, por nga rregullimi profesional.

Conseil national des barreaux, këshilli kombëtar i dhomave të avokatisë në Francë, botoi në shtator 2024 udhëzuesin e tij të parë praktik mbi IA-në gjeneruese, dhe më pas më 17 mars 2026 miratoi një udhëzues mbi etikën profesionale dhe inteligjencën artificiale. I pari është kategorik në pikën qendrore: avokati nuk duhet t’i komunikojë një sistemi IA-je gjeneruese të dhëna të mbuluara nga sekreti profesional, dhe kjo vlen si për emrin e klientit ashtu edhe për çdo informacion strategjik ose konfidencial. Alternativa e rekomanduar është puna mbi grupe të dhënash të pseudonimizuara, në të cilat elementët identifikues janë zëvendësuar.

Komenti i praktikuesve mbi qëndrimin francez, sidomos udhëzuesi krahasues i Baker McKenzie mbi sekretin profesional, nxjerr prej tij katër kushte kumulative. Sekreti i mbijeton përdorimit të një mjeti IA-je gjeneruese vetëm nëse platforma ruan një konfidencialitet të plotë, pa ripërdorim, pa trajnim dhe pa akses palësh të treta; nëse shfrytëzohet ekskluzivisht nën kontrollin e avokatit ose të zyrës; nëse i shërben një qëllimi juridik që hyn në detyrën e këshillimit ose të mbrojtjes; dhe nëse rezultati pasqyron arsyetimin e vetë avokatit e jo përpunimin autonom të sistemit.

Tek ky kusht i fundit ia vlen të ndalemi.

Që sekreti të qëndrojë, sistemi nuk duhet të ketë shtuar një përpunim të vetin.

Një kriter i shkruar me këto fjalë ka kuptim vetëm nëse sistemi mbahet i aftë të shtojë një përpunim të vetin. Askush nuk shkruan një rregull që kërkon që një dollap dosjesh të mos ketë arsyetuar mbi aktet që përmban. Kushti ekziston sepse synon diçka që një dollap nuk mund ta bëjë.

E njëjta njohje e heshtur strehohet edhe në rekomandimin e pseudonimizimit. Zëvendësimi i elementëve identifikues para dërgimit është i nevojshëm vetëm nëse supozohet se përndryshe sistemi mund t’i lidhte, t’i ruante ose të nxirrte diçka prej tyre. Një mjet i pastër ruajtjeje nuk do të kërkonte asnjë masë të tillë kujdesi.

Të mos duash të lexosh, të mos mundesh të lexosh

Një kundërshtim del menjëherë: edhe ofruesi i strehimit mund të detyrohet të dorëzojë, atëherë pse një ndërmjetës e rrëzon sekretin dhe tjetri jo?

Përgjigjja gjendet në Kodin Model të Sjelljes të CCBE-së, dhe është më e saktë nga sa e supozon kundërshtimi. Avokati europian duhet t’u kërkojë bashkëpunëtorëve të vet, personelit të vet dhe çdo personi të cilit i drejtohet në ofrimin e shërbimeve të tij që të respektojnë të njëjtin detyrim konfidencialiteti. Detyrimi përhapet përgjatë zinxhirit.

Një ofrues strehimi mund të përfshihet në këtë zinxhir. Nënshkruan një kontratë përpunimi. Pranon zotime konfidencialiteti. Mund të auditohet dhe mund të paditet në rast shkeljeje. Pala e tretë është e lidhur.

Një platformë IA-je gjeneruese që ruan përmbajtjet e paraqitura dhe trajnohet mbi to nuk mund të përfshihet në zinxhir në të njëjtën mënyrë, sepse ajo që do të duhej penguar nuk është një sjellje por një arkitekturë. Zotimi për të mos u trajnuar mbi të dhënat hyrëse është një premtim që lidhet me një qëllim. Është i kundërshtueshëm ndaj ofruesit, por nuk ndryshon atë për çfarë është ndërtuar sistemi, dhe nuk është i verifikueshëm nga jashtë.

Kjo është e gjithë distanca mes një ofruesi që nuk do të lexojë dhe një ofruesi që nuk mund të lexojë. Vetëm i dyti i mbijeton një ndryshimi aksionarësh, një rishikimi të kushteve të përgjithshme ose një urdhri gjyqësor. E kemi shqyrtuar pikërisht këtë mekanizëm lidhur me konfliktin mes Data Act dhe CLOUD Act: një garanci juridike nuk vlen kurrë më shumë se juridiksioni që e strehon, ndërsa një pamundësi teknike nuk varet nga asnjë.

Asimetria

Këtu analiza mbërrin diku të pakëndshme.

I njëjti rend juridik që pranon të njohë një aftësi përpunimi kur pyetja është ajo e heqjes dorë nga sekreti refuzon të njohë çfarëdo qoftë kur pyetja është ajo e përgjegjësisë.

Personaliteti elektronik ishte propozuar nga Parlamenti Europian në rezolutën e tij të 16 shkurtit 2017 mbi rregullat e së drejtës civile për robotikën, në paragrafin 59, pika f. Teksti sugjeronte që robotëve autonomë më të sofistikuar t’u njihej me kohë një status që lejon të mbahen përgjegjës për dëmet që shkaktojnë. Propozimi u braktis pasi iu kundërvu një letër e hapur e nënshkruar nga disa qindra ekspertë. Kundërshtimi i tyre kryesor ishte i fortë: t’u jepje personalitet makinave do të krijonte një mjet që u lejon prodhuesve të shkarkojnë një përgjegjësi që u takon atyre.

Qëndrimi u stabilizua pra. Një sistem autonom që shkakton një dëm është produkt, mjet, instrument i atij që e ka vënë në përdorim. Nuk ka personalitet juridik. Përgjegjësia bie prapë mbi një aktor njerëzor ose mbi një person juridik, dhe kështu duhet të jetë, meqë nuk ekziston asnjë vend tjetër ku të bjerë.

Të dyja propozimet funksionojnë sot në të njëjtën kohë.

Ose sistemi është i aftë të marrë një komunikim në kuptimin juridik të fjalës, dhe atëherë aftësia e tij njihet për t’i hequr një klienti mbrojtjen, ndërkohë që mohohet për t’i kursyer kujtdo barrën e një përgjegjësie. Ose është mjet, dhe t’i paraqesësh një dokument nuk është zbulim më shumë se sa ruajtja e një skedari në disk, dhe në këtë rast arsyetimi i shkurtit shembet.

Konteksti europian e thellon çekuilibrin në vend që ta korrigjojë. Direktiva mbi përgjegjësinë në fushën e IA-së, e njoftuar si e tërhequr që në programin e punës të Komisionit të shkurtit 2025, u braktis zyrtarisht në tetor 2025. Ishte instrumenti që duhej të trajtonte pikërisht këtë vështirësi. Mbetet direktiva e rishikuar mbi përgjegjësinë për produkte me të meta, e cila tashmë përfshin programet kompjuterike dhe sistemet e IA-së, por që kërkon një të metë, një dëm dhe një lidhje shkakësore, dhe që mbron personat fizikë ndaj dëmtimeve trupore, dëmeve materiale dhe shkatërrimit të të dhënave. Transpozimi i saj është i detyrueshëm vetëm më 9 dhjetor 2026, dhe do të zbatohet vetëm për produktet e vëna në treg pas kësaj date.

Kundërshtimi i parashikueshëm dhe përgjigjja

Një lexues i vëmendshëm do të përgjigjet se e drejta njeh rëndom një aftësi për një objekt dhe jo për një tjetër, pa qenë kjo mospërputhje. Një kafshë mund të shkaktojë një dëm juridikisht të rëndësishëm pa pasur personalitet. Një shoqëri tregtare ka personalitet për të lidhur kontrata, e jo për të gjitha qëllimet në të gjitha rendet juridike. Njohja e një aftësie përpunimi për qëllime provuese, pra, nuk detyron askënd të njohë një personalitet për qëllime përgjegjësie. Pyetje të ndryshme, përgjigje të ndryshme.

Kundërshtimi është serioz, dhe do të ishte vendimtar nëse asimetria do të vepronte në të dy drejtimet.

Ajo vepron vetëm në një. Aty ku aftësia e sistemit pranohet, kostoja mbahet nga klienti të cilit i zhduket mbrojtja. Aty ku po kjo aftësi do të kishte shërbyer për të ndarë përgjegjësinë, ajo bëhet e pagjetshme. Rezultati bie përherë në të njëjtën anë.

Një asimetri që favorizon sistematikisht të njëjtën palë nuk është dallim doktrinar. Është shpërndarje rreziku, dhe si e tillë duhet diskutuar.

Çfarë nënkupton konkretisht

Asgjë nga kjo nuk sugjeron se profesionet juridike duhet të heqin dorë nga këto mjete. As tekstet profesionale europiane nuk e thonë këtë, dhe CCBE-ja ka botuar udhëzuesin e vet për këtë temë.

Ajo që sugjeron është se pyetja vendimtare nuk është se cilin mjet zgjedh një zyrë, por çfarë mban ai mjet, dhe nëse përgjigjja varet nga një politikë apo nga një veti e projektimit. Një zotim për të mos ruajtur mund të tërhiqet, të riinterpretohet ose të lihet mënjanë me një vendim gjyqësor. Një arkitekturë që nuk ruan nuk mundet, sepse nuk ka çfarë të dorëzojë.

Dokumentet e referencës për këdo që do ta thellojë çështjen:

Udhëzuesi i CCBE-së mbi përdorimin e IA-së gjeneruese nga avokatët, botuar më 2 tetor 2025, i plotësuar me një udhëzues teknik në mars 2026
Udhëzuesi etik i Conseil national des barreaux i 17 marsit 2026, që zbaton parimet klasike të sekretit dhe të pavarësisë pa krijuar një të drejtë të veçantë të IA-së
Udhëzuesi krahasues i Baker McKenzie, i dobishëm për të matur distancën mes regjimeve kombëtare

Këndvështrimi që ndjek Arpokrat

Ky arsyetim shkon shumë përtej zyrave të avokatisë. Vlen për çdo marrëdhënie ku dikush i beson një sistemi një informacion që nuk dëshiron ta shohë të rishfaqet, dhe përmblidhet në një pyetje të vetme: a mbështetet garancia mbi një premtim apo mbi një pamundësi?

Ky është parimi që drejton projektimin e Arpokrat Messenger. Identiteti gjenerohet lokalisht nga çelësa kriptografikë, pa numër telefoni dhe pa adresë emaili, dhe çelësat privatë nuk e lënë kurrë pajisjen. Kjo zgjedhje nuk qëndron në zotimin për të mos shfrytëzuar një regjistër përdoruesish. Qëndron në mosndërtimin e asnjë regjistri të tillë. Një kërkesë drejtuar një infrastrukture që nuk e mban informacionin nuk prodhon refuzim, prodhon zbrazëti.

Kjo nuancë meriton të vihet ndershmërisht, sepse ajo vendos gjithçka. Një politikë privatësie, edhe e sinqertë dhe edhe e shkruar mirë, është një deklaratë qëllimi e mbështetur mbi një ndërmarrje, mbi aksionarët e saj të çastit dhe mbi juridiksionin ku është themeluar. Këta tre elementë ndryshojnë. Një arkitekturë që nuk mbledh nuk ndryshon sepse ndryshon një bord drejtues. Është e njëjta zhvendosje që përshkruam lidhur me mbledhjen sot për një deshifrim më vonë: rreziku nuk qëndron në çastin kur premtohet, qëndron në çastin kur dikush tjetër vendos.

E drejtës i duhet kohë ta përvetësojë këtë dallim, dhe debati mbi sekretin profesional jep një masë të mirë të tij. E njëjta gjë vlen për mbrojtjen e të dhënave të vendndodhjes, ku pjesa më e madhe e ndërtimit juridik ka të bëjë me aksesin te të dhëna, ekzistenca e të cilave nuk vihet kurrë në pyetje.

Përfundim

Jurisprudenca do të stabilizohet përfundimisht. Gjykatat e apelit do ta zgjidhin divergjencën, rregullatorët do të botojnë kritere, zyrat do të përshtatin letrat e angazhimit dhe klauzolat e tyre. Asgjë prej kësaj nuk është e dyshimtë.

Por pyetja themelore nuk do të zgjidhet andej, sepse ajo nuk ka të bëjë vërtet me sekretin profesional. Ajo ka të bëjë me mundësinë, për një rend juridik, të pranojë se një send di, pa u dashur kurrë të thotë kush përgjigjet për atë që ai bën me këtë dije.

Për sa kohë kjo pyetje mbetet e hapur, e vetmja variabël që një përdorues e zotëron vërtet nuk është cilësia e zotimeve që i jepen. Është sasia e informacionit që ai e lë të ekzistojë.

Ky artikull ofron një analizë juridike të përgjithshme të destinuar për diskutim. Ai nuk përbën konsulencë as këshillim juridik.

Burimet

United States District Court for the Eastern District of Michigan, Warner v. Gilbarco Inc., 10 shkurt 2026, analizë e Proskauer
United States District Court for the Southern District of New York, United States v. Heppner, 10 shkurt 2026, arsyetim i shkruar i 17 shkurtit 2026
United States District Court for the District of Kansas, Jefferies et al. v. Harcros Chemicals Inc. et al., nr. 2:25-cv-02352, 25 mars 2026
Conseil national des barreaux, CNB-ja miraton një udhëzues mbi etikën profesionale dhe inteligjencën artificiale, 17 mars 2026
Baker McKenzie, Global Privilege and Professional Secrecy Guide, France, Artificial Intelligence
CCBE, Model Code of Conduct for European Lawyers, 8 tetor 2021
CCBE, Guide on the use of generative AI by lawyers, 2 tetor 2025
Parlamenti Europian, Rezoluta e 16 shkurtit 2017 me rekomandime për Komisionin mbi rregullat e së drejtës civile për robotikën, 2015/2103(INL)
Open Letter to the European Commission on Artificial Intelligence and Robotics
EAPIL, European Commission Withdraws Two Proposals: Assignments of Claims Regulation and AI Liability Directive, 9 tetor 2025
Direktiva (BE) 2024/2853 e 23 tetorit 2024 mbi përgjegjësinë për produkte me të meta

5G, të dhënat e vendndodhjes dhe objektivi i gabuar i së drejtës

Tue, 18 Aug 2026 00:00:00 +0000

Në vitin 2011 policia e Detroitit i kërkoi një operatori celular historikun e lidhjes së telefonit të Timothy Carpenter me antenat. Mori 12 898 pika vendndodhjeje të shpërndara në 127 ditë, rreth njëqind në ditë. Shtatë vjet më vonë, Gjykata e Lartë e Shteteve të Bashkuara vendosi se ajo kërkesë përbënte kontroll dhe kërkonte urdhër gjyqësor.

Ato 12 898 pika vinin nga antena të brezit të katërt, secila prej të cilave mbulonte një rreze prej disa kilometrash. E njëjta kërkesë, drejtuar sot një rrjeti 5G urban, nuk do të kthente njëqind pika në ditë me një saktësi prej disa kilometrash. Do të kthente një vëllim shumë më të madh, me një saktësi prej disa dhjetëra metrash.

Teknologjia ndryshoi shkallë. Arsyetimi juridik mbeti në të njëjtin vend të zinxhirit.

Një e mirë juridike që gjyqtarët e njohin në të dyja brigjet e Atlantikut

Ekziston një interes që e pranon pothuajse gjithkush dhe që pothuajse asnjë tekst nuk e mbron në mënyrë efektive: e drejta për të qenë diku pa u regjistruar ky fakt.

Jurisprudenca evropiane e ka vendosur këtë pa mëdyshje. Në Digital Rights Ireland (çështjet e bashkuara C-293/12 dhe C-594/12, 8 prill 2014) dhe më pas në Tele2 Sverige dhe Watson (çështjet e bashkuara C-203/15 dhe C-698/15, Dhoma e Madhe, 21 dhjetor 2016), Gjykata e Drejtësisë e Bashkimit Evropian vendosi se këto të dhëna, marrë në tërësi, lejojnë nxjerrjen e përfundimeve shumë të sakta për jetën private të personave: zakonet e jetës së përditshme, vendet e qëndrimit, lëvizjet, veprimtaritë e ushtruara dhe marrëdhëniet shoqërore.

Gjykata e Lartë e Shteteve të Bashkuara arriti në një përfundim të përafërt në Carpenter v. United States, 585 U.S. 296 (2018). Ajo theksoi një pikë që doktrina amerikane e ka komentuar gjerësisht: karakterin të pashmangshëm dhe automatik të kësaj mbledhjeje. Askush nuk jep pëlqim të lidhet me një antenë; është i lidhur sepse ka një telefon të ndezur.

E mira juridike pra ekziston dhe njihet nga dy gjykatat që kanë peshë në këtë fushë. Problemi është diku tjetër.

Çfarë ndryshoi vërtet 5G

Një ngatërrim i zakonshëm është ta trajtosh vendndodhjen si një të dhënë që telefoni e dërgon, njësoj si një mesazh apo një fotografi. Nuk është kështu. Vendndodhja është një pasojë fizike e funksionimit të rrjetit. Operatori e di me cilën antenë është lidhur pajisja sepse duhet ta dijë për të drejtuar një thirrje. Nuk ekziston asnjë çelës që ta enkriptojë këtë informacion, pasi nuk bëhet fjalë për përmbajtje por për një veti të vetë lidhjes.

Pikërisht kjo e bën 5G-në domethënëse në rrafshin juridik dhe jo në atë teknik.

Arkitekturat e mëparshme mbështeteshin në qeliza të gjera. Një antenë 4G zakonisht mbulon një rreze prej disa kilometrash, dhe pozicioni i nxjerrë vetëm nga lidhja matej në qindra metra në qytet, ndonjëherë në dhjetëra kilometra në zonat rurale. 5G mbështetet në një dendësim masiv: qelizat urbane mbulojnë zakonisht disa qindra metra, dhe literatura inxhinierike llogarit dendësi të rendit dyzet deri pesëdhjetë stacione bazë për kilometër katror, kundrejt katër ose pesë në kohën e 3G.

Pasoja është mekanike. Sipas dokumentit teknik të Ericsson-it për pozicionimin në 5G, infrastruktura e ngritur vetëm për lidhshmëri arrin një saktësi prej njëzet deri pesëdhjetë metrash jashtë dhe një deri tre metra brenda, dhe zbret nën një metër në kushte urbane të favorshme. Nuk bëhet fjalë për një funksion vendndodhjeje të aktivizuar diku, por për atë që rrjeti e di nga vetë ndërtimi i tij, pa u instaluar asnjë aplikacion dhe pa u dhënë asnjë leje. I kemi shtjelluar të gjitha këto mekanizma, si dhe kundërmasat që funksionojnë vërtet, në artikullin tonë për gjeolokalizimin e përhershëm të telefonit.

Ndërhyrja pra është rritur me disa shkallë madhësie. Korniza juridike e zbatueshme mbetet ajo e menduar për 2G dhe 3G. Asnjë përshtatje normative nuk e ka shoqëruar këtë ndryshim shkalle.

E drejta mbron aksesin, jo krijimin

E drejta evropiane rregullon me kujdes se kush mund të ketë akses në të dhënat e vendndodhjes, në ç’kushte dhe nën ç’kontroll. Direktiva 2002/58/KE vendos parimin e konfidencialitetit të komunikimeve, dhe Gjykata e Drejtësisë vendosi, në La Quadrature du Net (çështjet e bashkuara C-511/18, C-512/18 dhe C-520/18, Dhoma e Madhe, 6 tetor 2020), se neni 15(1) i kësaj direktive, lexuar në dritën e neneve 7, 8, 11 dhe 52(1) të Kartës, përjashton një ruajtje të përgjithshme dhe të padiferencuar të të dhënave të trafikut dhe të vendndodhjes për qëllime parandaluese. Gjykata pranoi megjithatë përjashtime të kornizuara kur një shtet anëtar përballet me një kërcënim të rëndë për sigurinë kombëtare që rezulton i vërtetë dhe aktual ose i parashikueshëm, me kusht një kontroll efektiv.

Këto janë mbrojtje reale dhe do të ishte absurde t’i nënvlerësoje. Por të gjitha ndërhyjnë pasi ka ndodhur gjithçka. Ato presupozojnë se e dhëna ekziston, se ruhet, dhe pastaj rregullojnë kushtet e shfrytëzimit të saj.

Por nëse vendndodhja është një nënprodukt i pashmangshëm i funksionimit të rrjetit, pika e duhur e ndërhyrjes nuk është konfidencialiteti. Është qëndrueshmëria në kohë.

Një pozicion i çastit, i nevojshëm për të drejtuar një komunikim dhe i fshirë menjëherë pas tij, nuk është mjet mbikëqyrjeje. Një historik pozicionesh i ruajtur me muaj është, cilatdo qofshin garancitë e aksesit që e rrethojnë.

Dallimi mes të dyjave nuk është juridik, është arkitekturor. Dhe kalendari evropian e bën pyetjen urgjente e jo teorike. Komisioni e tërhoqi propozimin për Rregulloren ePrivacy në vitin 2025, për mungesë marrëveshjeje mes bashkëligjvënësve. Që atëherë punon për një instrument të veçantë mbi ruajtjen e të dhënave për qëllime penale, i njoftuar për vitin 2026, i destinuar të harmonizojë regjime kombëtare që janë shpërndarë që nga anulimi i direktivës së vitit 2006. Me fjalë të tjera, teksti që do të përcaktojë për një dekadë regjimin e metadatave të vendndodhjes po shkruhet pikërisht tani, mbi bazën e një arsyetimi të konceptuar në kohën e qelizave kilometrike.

Precedenti që 5G e krijoi vetë

Aspekti më interesant i çështjes është se përgjigjja e duhur figuron tashmë në standardin teknik, por e zbatuar në një objekt tjetër.

Deri te 4G, identifikuesi i përhershëm i abonentit, IMSI, qarkullonte i pafshehur në ndërfaqen radio gjatë lidhjes. Kjo bëri të mundur kapësit e IMSI, ato stacione bazë të rreme që, sipas përshkrimit referues të Electronic Frontier Foundation, transmetojnë më fuqishëm se antenat legjitime për të tërhequr pajisjet dhe për t’u kapur identifikuesin.

Që nga Release 15 i specifikimeve 3GPP, botuar në vitin 2019, 5G sjell një përgjigje elegante. Identifikuesi i përhershëm, i quajtur tani SUPI, mund të zëvendësohet në ndërfaqen radio me SUCI, një identifikues i fshehur i përftuar duke enkriptuar pjesën e veçantë të abonentit me kriptografi të kurbave eliptike, me çelësin publik të operatorit të origjinës. Vetëm rrjeti i origjinës, që zotëron çelësin privat përkatës, mund ta deshifrojë. Rezultati është unik në çdo llogaritje, çka pengon korrelacionin nga një sesion në tjetrin.

Logjika e zgjedhur meriton të nënvizohet, sepse është pikërisht ajo që duhet ta udhëheqë ligjvënësin: nuk enkriptohet pozicioni, gjë që do të ishte teknikisht e pamundur, enkriptohet identiteti. Një pozicion pa identitet të atribuueshëm ka vlerë shumë të kufizuar për qëllime mbikëqyrjeje të individualizuar.

E çara: një mbrojtje fakultative

Ekziston megjithatë një rezervë e konsiderueshme dhe, sipas nesh, është pika më konkrete e ndërhyrjes në gjithë çështjen.

Dokumenti teknik NIST CSWP 36A, botuar në mars 2026 nga National Institute of Standards and Technology, e shpreh pa dredha. Pajisjet dhe funksionet e rrjetit në përputhje me Release 15 ose më vonë janë të detyruara ta mbështesin SUCI, por aktivizimi i tij mbetet fakultativ për operatorin. Duhen plotësuar tri kushte: prodhuesi i pajisjes duhet ta mbështesë, operatori duhet ta aktivizojë në rrjetin e vet dhe karta SIM duhet të mbajë elementet e nevojshme për llogaritjen.

Këtu shtohet edhe një kurth konfigurimi. Standardi parashikon një skemë mbrojtjeje zero, në të cilën formati SUCI përdoret formalisht por pa enkriptim të vërtetë, aq sa identifikuesi qarkullon i pafshehur. NIST shkruan se është e nevojshme që operatori ta konfigurojë rrjetin e vet me një skemë mbrojtjeje jozero, dhe kujton se një raport i CSRIC, organit këshillimor të Federal Communications Commission, rekomandonte që në vitin 2021 që skema zero t’u rezervohej vetëm thirrjeve të urgjencës të kryera nga një pajisje e panjohur për rrjetin.

Formulimi meriton të lihet ashtu siç është. Mbrojtja më e mirë e disponueshme kundër ndjekjes së pajisjeve celulare ekziston në standardin teknik që nga viti 2019. Ajo varet nga një zgjedhje konfigurimi e lënë në diskrecionin e operatorit. Një agjenci federale amerikane e sheh të dobishme të botojë një dokument në vitin 2026 për të kujtuar se duhet aktivizuar. Dhe asnjë instrument juridik evropian nuk e imponon.

Duhet shtuar se SUCI nuk e mbyll temën. Punimet e paraqitura me titullin 5G SUCI-catchers: still catching them all? dokumentojnë sulme lidhshmërie që lejojnë rikorrelacionin e sesioneve pavarësisht enkriptimit, dhe mbrojtja bie krejtësisht nëse sulmuesi e detyron pajisjen të kalojë në një brez të mëparshëm. Një detyrim juridik pra nuk do t’i zgjidhte të gjitha. Do të hiqte megjithatë një hendek që nuk ka asnjë justifikim të mbrojtshëm: atë mes asaj që lejon standardi dhe asaj që bëjnë rrjetet komerciale.

Tri ndërhyrje koherente

Nëse merret seriozisht ideja se vendndodhja duhet minimizuar që në projektim e jo mbrojtur më pas, tri masa imponohen logjikisht.

Ta bëjmë të detyrueshme fshehjen efektive të identifikuesit. Të imponohet aktivizimi i SUCI dhe të ndalohen skemat e mbrojtjes zero në rrjetet komerciale, përveç rastit të mbetur të thirrjeve të urgjencës. Nuk bëhet fjalë as për të përshkruar një teknologji të re, as për të financuar një shtrirje, por për të kërkuar aktivizimin e një funksioni të standardizuar prej shtatë vjetësh dhe tashmë të pranishëm në pajisje.
Ta trajtojmë ruajtjen si përjashtim, jo si gjendje të parazgjedhur. Pozicioni i nevojshëm për të drejtuar një komunikim duhet fshirë sapo ky funksion të jetë përmbushur. Krijimi i një historiku duhet të kërkojë një justifikim specifik. Ky është dallimi mes një rrjeti që di ku jeni dhe një rrjeti që kujton ku keni qenë.
Ta bëjmë ruajtjen e çelësit faktorin lidhës të duhur. Vendndodhja e serverëve brenda Bashkimit nuk do të thotë shumë nëse çelësat që i bëjnë të dhënat të lexueshme gjenden diku tjetër. Kriteri me rëndësi juridike duhet të jetë kontrolli efektiv mbi mjetet e deshifrimit, çështje që e kemi shqyrtuar hollësisht lidhur me konfliktin mes Data Act dhe CLOUD Act.

Këndvështrimi që ndjek Arpokrat

Ky arsyetim nuk i përket vetëm së drejtës së telekomunikacioneve. Është ai që zbatojmë në zgjedhjet tona të arkitekturës dhe përmblidhet në një fjali: ajo që nuk është prodhuar nuk ka nevojë të mbrohet.

Prandaj ArpokratOS e heq GPS-in, Bluetooth-in dhe NFC-në në nivelin e bërthamës në vend që t’i çaktivizojë në një meny. Një çelës është një politikë: mund të anashkalohet nga një komponent i privilegjuar, të rindizet nga një përditësim, të shpërfillet nga një sistem i komprometuar. Heqja e shtegut të kodit e zhduk vetë pyetjen. Kjo është transpozimi, në shkallën e një pajisjeje, i të njëjtit zhvendosje që kërkojmë në shkallën e së drejtës: të ndërhysh te krijimi e jo te aksesi.

Duhet thënë menjëherë se çfarë nuk bën kjo. Asnjë sistem operativ nuk e nxjerr një pajisje nga gjeometria e rrjetit. Për sa kohë një kartë SIM është aktive, operatori e di qelizën e lidhjes, dhe kalimi i gjithë trafikut përmes Tor nuk ndryshon asgjë, pasi ai mbron përmbajtjen dhe destinacionin, jo shtresën radio. Pikërisht për këtë arsye tema është juridike. Ekziston një kategori rreziqesh që asnjë konfigurim individual nuk i zvogëlon dhe për të cilat e vetmja ndryshore e disponueshme është rregulli i zbatueshëm ndaj operatorit.

I njëjti shqetësim qeveris pjesën tjetër të punës sonë. Një e dhënë që nuk ekziston nuk mund as të sekuestrohet, as të rishitet, as të nxirret jashtë, as të deshifrohet pas dhjetë vjetësh nga një makinë që sot nuk e ka askush, çështje që e kemi trajtuar nga këndi i enkriptimit të korrur tani dhe të thyer më vonë.

Përfundim

Debati publik për mbikëqyrjen celulare përqendrohet pothuajse tërësisht te aksesi: kush mund t’i shohë të dhënat, mbi ç’bazë, me ç’autorizim. Ky debat është legjitim dhe vendimet e dhëna që nga viti 2014 nga Gjykata e Drejtësisë kanë pasur efekte të prekshme. Por ai ndërhyn shumë vonë në zinxhir.

Pyetja paraprake, dhe më përcaktuese, është nëse historiku duhet të ekzistojë fare. Një bazë e krijuar sot për një arsye legjitime mbetet nesër e disponueshme për një tjetër, dhe garancitë që e rrethojnë varen nga vendime politike të mëvonshme që askush nuk i kontrollon në çastin e mbledhjes. Është një bast mbi qëndrueshmërinë e institucioneve, i vënë për një kohëzgjatje që askush nuk e cakton.

5G e shumëfishoi rezolucionin e këtij informacioni pa ndodhur asnjë përshtatje normative. Njëkohësisht ka treguar, përmes mekanizmit të SUCI, se rruga e zbatueshme është shkëputja e pozicionit nga identiteti e jo përpjekja për të enkriptuar një veti fizike të rrjetit. Standardi teknik e dha përgjigjen shtatë vjet përpara se e drejta të ngrinte pyetjen.

Teksti evropian për ruajtjen e të dhënave po shkruhet tani. Do të prekë metadatat, pra vendndodhjen, pra atë që 5G prodhon tanimë me një hollësi që hartuesit e tij nuk e njohën. Nëse do të mjaftohet me rregullimin e aksesit në një historik të marrë si i mirëqenë, apo do të guxojë të vërë në pyetje domosdoshmërinë e këtij historiku, është ndoshta pyetja më e rëndësishme e privatësisë për vitet e ardhshme në Evropë. Dhe është një pyetje që sektori teknik, për një herë, e ka zgjidhur tashmë në drejtimin e duhur.

Burimet

Gjykata e Drejtësisë e Bashkimit Evropian, Digital Rights Ireland, çështjet e bashkuara C-293/12 dhe C-594/12, 8 prill 2014
Gjykata e Drejtësisë e Bashkimit Evropian, Tele2 Sverige dhe Watson, çështjet e bashkuara C-203/15 dhe C-698/15, Dhoma e Madhe, 21 dhjetor 2016
Gjykata e Drejtësisë e Bashkimit Evropian, La Quadrature du Net etj., çështjet e bashkuara C-511/18, C-512/18 dhe C-520/18, Dhoma e Madhe, 6 tetor 2020
Gjykata e Lartë e Shteteve të Bashkuara, Carpenter v. United States, 585 U.S. 296, 2018
National Institute of Standards and Technology, Protecting Subscriber Identifiers with Subscription Concealed Identifier (SUCI), NIST CSWP 36A, mars 2026
Ericsson, 5G positioning: Locating devices anywhere
Merlin Chlosta etj., 5G SUCI-catchers: still catching them all?, ACM WiSec, 2021
Electronic Frontier Foundation, Gotta Catch ‘Em All: Understanding How IMSI-Catchers Exploit Cell Networks
European Digital Rights, The ePrivacy Regulation proposal has been withdrawn, but the fight for your privacy is far from over
heise online, Data Retention: Commission to present proposal by mid-2026